Πυρκαγιά του 1917: 110 χρόνια, 1 μοιραίο ατύχημα, 1 πόλη που χάθηκε

Πάντοτε, περπατώντας στη πόλη που μεγάλωσα και τυχαίνει να είμαι και φοιτήτρια, τη Θεσσαλονίκη, ένιωθα σαν «να ταξιδεύω στο χρόνο», λες και όλα σχεδόν έχουν μείνει ίδια στο πέρας των αιώνων. Η αψίδα του Γαλέριου, όπου δίνω ραντεβού με τις παρέες μου, τα γρασίδια δίπλα στον Λευκό που μαζευόμαστε, τα στέκια για κρασί όπου επισκέπτονταν κι οι γονείς μου, ακόμα και οι παππούδες μου, τα ιστορικά αμφιθέατρα της Φιλοσοφικής… Κι όμως, εκατόν δέκα χρόνια πριν, πριν ακόμη από τη «μοιραία» πυρκαγιά, η «Βασιλεύουσα του Βορρά» δεν είχε καμία σχέση με τη Θεσσαλονίκη που γνωρίζουμε σήμερα.
Μπορεί το μέγεθος των υλικών καταστροφών της πυρκαγιάς να ήταν τεράστιο και ανυπολόγιστο, με αναρίθμητες ζημιές σε επιχειρήσεις και καταστήματα, δημόσια κτήρια, χριστιανικούς ναούς, τζαμιά, εβραϊκές συναγωγές αλλά και φυσικά, σπίτια, η ίδια όμως η πυρκαγιά αποτέλεσε περίτρανη ευκαιρία αρχιτεκτονικής ανοικοδόμησης της πόλης καθώς και εξευρωπαϊσμού της. Ένα τυχαίο λάθος που έμελλε να χαράξει την ιστορία της πόλης, για πάντα.
Τίποτα δεν ήταν το ίδιο, στη Θεσσαλονίκη των αρχών του εικοστού αιώνα. Οι ιστορικοί της εποχής την αποκαλούν χαρακτηριστικά «σταυροδρόμι των εθνών» επισημαίνοντας το πλήθος των διαφορετικών ανθρώπων που κατέκλυζαν την πόλη. Πράγματι, σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία, πρώτοι στον γενικό πληθυσμό της Θεσσαλονίκης, τους δύο τελευταίους οθωμανικούς αιώνες (18ος και 19ος αιώνας) έρχονταν οι Εβραίοι –μετά από την μαζική μετανάστευση τους τον 15ο αιώνα από την Ιβηρική χερσόνησο- ακολουθούσαν οι Τούρκοι και τρίτοι και τελευταίοι έρχονταν οι Έλληνες.

Το 1913, λίγους μήνες μετά την απελευθέρωση, ακολουθεί η ίδια σειρά ενώ το 1916, τα πράγματα ανατράπηκαν, με 165.704 κατοίκους με πρώτους τους Έλληνες (41,6%) και έπειτα τους Εβραίους και τους μουσουλμάνους. Παράλληλα, κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, το πολιτισμικό μωσαϊκό της Θεσσαλονίκης, διευρύνθηκε κι άλλο, με χιλιάδες διαφόρων ειδών καταγωγής πρόσφυγες αλλά και Αγγλογάλλους στρατιώτες του στρατού της Ανατολής που κατέφθασαν το 1915 στην Θεσσαλονίκη, ενόψει των διπλωματικών κινήσεων της κυβέρνησης Βενιζέλου.
«Λίγες πόλεις πριν να την ερημώσει η τρομερή πυρκαγιά της 18ης Αυγούστου του 1917 ήταν περισσότερο από τη Θεσσαλονίκη γραφικές και μαγευτικές» γράφει στην εισαγωγή του βιβλίου του, ο Γάλλος βυζαντινολόγος Charles Diehl. Κι όντως, αν κρίνουμε από τις περιγραφές της εποχής, μάλλον είχε δίκιο. Αποτελούσε, όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, ένα μεγάλο πολιτισμικό μωσαϊκό, αφού σε κάθε γωνιά της πόλης, άκουγες να μιλούν και διαφορετική γλώσσα. Εβραίοι, Μουσουλμάνοι, Γάλλοι, Άγγλοι, Έλληνες, ανεξάρτητα από το διαφορετικό θρήσκευμα ή την καταγωγή, συναντιούνταν όλοι στην αγορά, στην Στοά Σαούλ ή σε εκείνη του Καπάνι, αλλά ακόμα και στην πρόσφατα ανακαινισμένη προκυμαία, η οποία σχηματίστηκε στην θέση των παλιών βυζαντινών τειχών όταν αυτά κατεδαφίστηκαν γύρω στο 1870. Όμορφα νεοκλασικά αρχοντικά, ξενοδοχεία και κινηματογράφοι πλαισίωναν την νέα κατασκευασμένη παραλία όπου ο κόσμος έκανε τις βόλτες του ή απολάμβανε το γλυκό του, σε κάποιο παραλιακό ζαχαροπλαστείο.

Πιο ανατολικά, στην συνοικία των εξοχών ή αλλιώς «Χαμηδιέ», ευπαρουσίαστες ευρωπαϊκές επαύλεις άνοιγαν τον δρόμο. Εκεί βρίσκονταν οι θερινές εξοχικές κατοικίες των κατοίκων της πόλης, οι οποίες δεν διαχωρίζονταν με βάση θρησκευτικά ή εθνοτικά κριτήρια όπως γίνονταν στην ίδια την πόλη, αλλά οικονομικού και καθαρά κοινωνικού χαρακτήρα. Στην κεντρική λεωφόρο της πόλης, εκείνη της Εγνατίας, τα διάφορα μαγαζιά μουσουλμάνων και εβραίων εμπόρων, ομόρφαιναν με τα πολύχρωμα εμπορεύματα τους τον δρόμο και σε ταξίδευαν σε μακρινές χώρες του Ισλάμ. Κάτω από την Αψίδα του Γαλέριου, συνδέονταν το πρώτο μαζικό μεταφορικό μέσο της πόλης, το Τραμ.
Η καρδιά της πόλης, χτυπούσε μέχρι και το 1922-3, όταν έφτασε και το τελευταίο προσφυγικό ρεύμα από τη Μ. Ασία, εντός των τειχών της. Πιο παλιά περιοχή της Θεσσαλονίκης, αποτελούσε ο «Τουρκομαχαλάς» ή με τη σημερινή της ονομασία, Άνω Πόλη. Χτισμένη στους πρόποδες του λόφου του Σέιχ Σου, αποτελούσε την συνοικία με τον μεγαλύτερο αριθμό μουσουλμάνων και τη μόνη που γλίτωσε από την τραγική πυρκαγιά. Χαμηλότερα, από την σημερινή Θέρμη μέχρι και τα Νέα Μουδανιά, εκτείνονταν η περιοχή της Καλαμαριάς, η οποία δεν κατοικήθηκε ολόκληρη μέχρι και το 1922 με την άφιξη των Μικρασιατών προσφύγων. Λέγεται πως το όνομα της το πήρε από τη φράση «Σκάλας μεριά», όπου «Σκάλα» εννοείται η αποβάθρα του στόλου που αποτελούσε έδρα του βυζαντινού θέματος της Καλαμαριάς.
Στην περιοχή των Άνω και Κάτω Λαδάδικων, εκεί που συγκεντρώνονταν η εμπορική δραστηριότητα της περιοχής, βρίσκονταν ο λεγόμενος «Φραγκομαχαλάς». Το όνομα δόθηκε στην συνοικία εξαιτίας των ευρωπαίων κατοίκων που συγκεντρώθηκαν στην γειτονιά τον 19ο αιώνα, ενώ στο κέντρο των Άνω Λαδάδικων δεσπόζει ο καθολικός ναός της Αμώμου Συλλήψεως ή αλλιώς «Φραγκοκλησσιά».
Πιο δυτικά, συγκεκριμένα στο τετράγωνο που ορίζεται από τις οδούς Μοναστηρίου, Λαγκαδά, Αφροδίτης Βάκχου, Οδυσσέως και Ταντάλου Προμηθέως, βρίσκονταν η περιοχή «Μπάρα» η λεγόμενη Τρούμπα της Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για την «αμαρτωλή» πλευρά της πόλης, όπου άκμαζαν κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, πορνεία και καπηλειά, όταν ξένοι στρατιώτες ζητούσαν κάποιες στιγμές μακριά από το άγχος και την αγριότητα του μετώπου. Στα σημερινά δυτικά δεν υπήρχε τίποτα άλλο παρά εκτεταμένα οθωμανικά τσιφλίκια με ζώα. Το λεγόμενο «Χαρμάνκιοϊ», (σημερινό Κορδελιό) αποτελούσε οικισμό ήδη από τα οθωμανικά χρόνια, αλλά έγινε κανονικός δήμος με την έλευση των προσφύγων. Το ίδιο και ο οικισμός «Λεμπέτ» (σημερινή Σταυρούπολη), ο οποίος πήρε το όνομα του από το τζαμί Λεμπέτ που χτίστηκε το 1903 στο πρώην στρατόπεδο του Παύλου Μελά.
Όλα αυτά όμως, μέχρι τις μοιραίες εκείνες ημέρες της 17ης και 18ης Αυγούστου 1917. Έπειτα από 32 ακριβώς ώρες τραγικής πυρκαγιάς, μεγάλο μέρος εκείνης της Θεσσαλονίκης, της κοσμοπολίτικης, εκείνης που είναι γεμάτη ζωντάνια, δεν κοιμάται ποτέ και προσπαθεί να ορθοποδήσει και να μοιάσει σε μια ευρωπαϊκή πόλη του καιρού της…είχε πια χαθεί για πάντα.
Το κακό, λένε πως ξεκίνησε από δύο προσφυγοπούλες, την Παρασκευούλα Αδάμ και τη Δόμνα Σαββόγλου που προσπαθούσαν να ανάψουν φωτιά για να ζεστάνουν λίγο νερό και να βάλουν μπουγάδα. Το προσφυγικό διαμέρισμα που έμεναν, το οποίο βρίσκονταν στην περιοχή «Σουρ Χορ Χορ» όπως ονομαζόταν τότε, στην οδό Ολυμπιάδος της Άνω Πόλης, γειτόνευε με έναν αχυρώνα. Όπως ήταν φυσικό, όταν εκείνες βγήκαν στην κοινόχρηστη αυλή που διέθετε το προσφυγικό οίκημα για να ανάψουν την φωτιά, εκείνη σε συνδυασμό με τον ισχυρό Βαρδάρη της ημέρας, εξαπλώθηκε αρκετά γρήγορα. Όταν πρώτη η Π. Αδάμ επιχείρησε να ανάψει φωτιά και ξαφνικά πετάχτηκαν σπίθες από το καζάνι της, αντιλήφθηκε έγκαιρα τον κίνδυνο, έσβησε τη φωτιά, έκανε τη μπουγάδα της και έφυγε. Αργότερα όμως, όταν έκανε τη μπουγάδα της και η Δ. Σαββόγλου, η φωτιά πιθανότατα δεν είχε σβήσει εντελώς με αποτέλεσμα, λόγω του δυνατού αέρα, να στραφεί προς τον αχυρώνα και να πάρει τεράστιες διαστάσεις. Άλλοι αστικοί μύθοι, βασίζουν την αιτία της πυρκαγιάς σε μια φτωχή νοικοκυρά η οποία προσπαθούσε να τηγανίσει μελιτζάνες και ξέχασε, να τραβήξει το τηγάνι της από τη φωτιά. Η πρώτη βέβαια, αποτελεί και την πιο επικρατέστερη άποψη.
Το ένα μετά το άλλο, τα σπίτια κατέρρεαν παραδομένα στην πύρινη λαίλαπα που στοίχειωνε την έντρομη πόλη. Κανείς δεν περίμενε, εκείνη τη ζεστή μέρα του Αυγούστου του 1917, μια μέρα σαν όλες τις άλλες, τη τεράστια καταστροφή που έμελλε να ακολουθήσει. Άλλοι έκλαιγαν με λυγμούς γυρεύοντας ελπίδα στη θεία σωτηρία, άλλοι προσπαθούσαν να σώσουν ό,τι σώζεται στριμώχνοντας στα δυό τους χέρια περιουσίες μιας ζωής και κατευθύνονταν προς τη θάλασσα, ζητώντας να βρουν την ελπίδα τους σε αυτήν. Οι δρόμοι στενοί, δεν άντεχαν το πλήθος του κόσμου που έτρεχε έντρομο, κουβαλώντας όλα του τα υπάρχοντα, κρεβάτια, καθρέφτες, ντουλάπες, κουζινικά και σερβίτσια, ραπτομηχανές (οι οποίες τότε είχαν τεράστια αξία) και μια μάζα από αμέτρητα άχρηστα πράγματα, με κάθε είδους μεταφορικό μέσο: κάρα, άμαξες, αυτοκίνητα, μέχρι και τετράποδα ζώα. Το φοβισμένο σύνολο κατευθύνονταν προς τα Ανατολικά της πόλης, το νεκροταφείο της Ευαγγελίστριας και τα εβραϊκά μνήματα, όπου στέκονται σήμερα τα πανεπιστημιακά κτίρια.
Η προσπάθεια για κατάσβεση του πύρινου τέρατος, που με τη βοήθεια του Βαρδάρη εξαπλώθηκε σε όλη την εντός των τειχών πόλη, ήταν μάλλον ανεπαρκής, με βάση τα μέσα της εποχής. Τα τελευταία αποτελούσαν, όπως διαβάζουμε, ανοργάνωτοι αλλά φιλότιμοι στρατιώτες όλων των εθνών που μάταια προσπαθούσαν να κάνουν το καλύτερο δυνατό, Έλληνες πρόσκοποι, οι οποίοι –παραδόξως- έκαναν εξαιρετική δουλειά, αλλά και κάποια πανάρχαια πυροσβεστικά μηχανήματα που με μάταιο κόπο έφτυναν λίγες σταγόνες νερού χωρίς να πράττουν κάποιο ουσιαστικό έργο. Το βράδυ, η φωτιά εξαπλώθηκε και στην κάτω πόλη. Μέχρι και καΐκια κάηκαν εκείνες τις δύο τραγικές καλοκαιρινές νύχτες, κατά τη διάρκεια των οποίων ούτε η θάλασσα δεν μπόρεσε να σταματήσει την καταστροφικότατη αυτή πυρκαγιά. Εν τέλει, αν υπολογίσουμε την τεράστια έλλειψη νερού που στοίχειωνε την πόλη εκείνο το καλοκαίρι, τις φοβερές λεηλασίες των Γάλλων στρατιωτών και τις πενιχρές εώς και ανύπαρκτες υποδομές, η φωτιά έσβησε ως εκ θαύματος.

Εξαιτίας όλων αυτών των παραγόντων, μέσα σε 32 ώρες οι πύρινες φλόγες κατάφεραν να τυλίξουν σχεδόν τα 3/4 της παλιάς πόλης. Το 1/3 (32%) της πόλης, μια έκταση 1 εκατομμυρίου τ.μ. δηλαδή, ήταν πλέον μόνο στάχτες. Καταστράφηκαν 9.500 κτίσματα, μεταξύ αυτών δημαρχεία, τηλεγραφεία, ταχυδρομεία, αποθήκες, λέσχες, κτήριας ύδρευσης και φωταερίου, σχολεία ξένων αποστολών, όπως εκείνο της ιταλικής σχολής, το ελληνικό ταχυδρομείο με την σπουδαία βιβλιοθήκη του αλλά και αναρίθμητα παραλιακά καταστήματα, καφενεία, ξενοδοχεία και βιβλιοπωλεία. Οι περισσότερες βυζαντινές εκκλησίες έμειναν σχεδόν απείραχτες ευτυχώς, εκτός από εκείνη του Αγίου Δημητρίου, η οποία έμεινε χαρακτηριστικά «με γυμνούς τοίχους».

Περισσότερο από όλες όμως, καταστράφηκε η εβραϊκή κοινότητα, καθώς πάνω από 34 συναγωγές, σχολεία, βιβλιοθήκες, λέσχες και γραφεία, μετατράπηκαν γρήγορα σε στάχτη. Κάηκαν ακόμη και αρκετά τζαμιά καθώς και μεγάλα χάνια όπως το Ισμαήλ Πασά και το Εσκί Γιουμπρούκ. Ο αριθμός των πυρόπληκτων, ξεπερνούσε εκείνο των 70.000. Έντρομοι και μέσα στον πανικό τους, έφθασαν στην θάλασσα με τα αναρίθμητα υπάρχοντα τους, τα οποία οι στρατιώτες που ήταν υπεύθυνοι για την μεταφορά τους στις βρετανικές λάντζες χρειάστηκε να ρίξουν πρώτα, για να τα ακολουθήσουν και οι ιδιοκτήτες τους. Άλλοι μετανάστευσαν σε πόλεις της «παλιάς Ελλάδας», ενώ οι περισσότεροι Εβραίοι λόγω έλλειψης απασχόλησης –αφού 70% των εργαζομένων έμειναν άνεργοι- κίνησαν προς την Ιταλία, την Ισπανία, την Γαλλία, τις Η.Π.Α. αλλά και την Παλαιστίνη. Διενεργήθηκαν έρανοι, οργανώθηκαν λαϊκά συσσίτια, στήθηκαν πρόχειροι καταυλισμοί σε περιοχές εκτός των τειχών, ενώ δεν έμεινε χώρος στεγασμένος που να μη χρησιμοποιήθηκε: σχολεία, εκκλησίες και τζαμιά, στρατώνες, θέατρα, δημόσια κτίρια, αποθήκες αλλά και υπόγεια.


Η τότε κυβέρνηση Ελ. Βενιζέλου με υπουργό συγκοινωνιών τον Αλ. Παπαναστασίου δεν έχασε καθόλου χρόνο. Για εκείνους τους δύο τόσους σημαντικούς πολιτικούς της εποχής, η πυρκαγιά αποτελούσε «σχεδόν σταλμένη από τη Θεία Πρόνοια», μια τεράστια ευκαιρία πλήρης ανοικοδόμησης της πόλης, αφήνοντας πίσω το οθωμανικό και το εβραϊκό στοιχείο με κύριο στόχο τον εξευρωπαϊσμό της. Προχώρησαν λοιπόν γρήγορα στην ανοικοδόμηση της πυρίκαυστου ζώνης της πόλης, συγκαλώντας συνέλευση στην Αθήνα, έξι ακριβώς μέρες μετά την πυρκαγιά, για το μέλλον της Θεσσαλονίκης. Η απόφαση που πάρθηκε είχε καταλυτική σημασία τελικά για την πόλη, καθώς όλη η πυρίκαυστος ζώνη θα απαλλοτριώνονταν και θα ανοικοδομούνταν πλήρως. Έτσι, σχηματίστηκε μια επταμελής Διεθνής Επιτροπή Νέου Σχεδίου Θεσσαλονίκης, από Έλληνες, Γάλλους και Βρετανούς ειδικούς στην οποία πρόεδρος αποτέλεσε ο Βρετανός αρχιτέκτονας Τόμας Μόσον. Ο Μόσον όμως δυσκολεύτηκε πολύ με τον μεγάλο όγκο εργασίας που είχε αναλάβει και παραιτήθηκε άμεσα. Τη θέση του πήρε έπειτα, ο διάσημος Γάλλος αρχιτέκτονας και αρχαιολόγος, Ερνέστ Εμπράρ.

Το όραμα του διάσημου καλλιτέχνη, δεν ήταν κάτι εύκολο. Επιθυμούσε μια Θεσσαλονίκη νέα και εξευρωπαϊσμένη με έντονο το νεοβυζαντινό στοιχείο. Αυτό προέβλεπε: μετατροπή των νεκροταφείων στα ανατολικά τείχη της πόλης σε πανεπιστημιούπολη, της πλατείας ελευθερίας σε ταχυδρομικό μέγαρο, κατασκευή γραμμής μετρό με παρόμοια χάραξη με τη σημερινή, διάνοιξη μεγάλων ευθύγραμμων δρόμων αλλά και μιας μεγάλης λεωφόρου στη θέση της σημερινής Εγνατίας, διοικητικά νεοκλασικά κτήρια στο κέντρο, χώρους πρασίνου και πάρκα αλλά και δημιουργία νέων δήμων στα δυτικά και ανατολικά της πόλης. Λίγα όμως, από αυτά τα σχέδια έγιναν τελικά πράξη. Η αλλαγή της κυβερνήσης από βενιζελική σε βασιλική το 1920, τα ανά τακτά χρονικά διαστήματα κύματα προσφύγων που κατέκλυζαν την πόλη ως το 1923 αλλά και οι πολιτικές διαμάχες κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου δεν άφησαν το έργο εν τέλει να ευοδωθεί. Βέβαια, παρά τον τεράστιο όγκο των δυσκολιών που είχαν προκύψει, μέχρι και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο το κέντρο είχε αλλάξει. Μεγάλες σύγχρονες οικοδομές άρχισαν να ξεφυτρώνουν στα άλλοτε καμένα οικόπεδα, περίτεχνα σχέδια φινετσάτου νεοκλασικισμού, αρτ νουβό, αρτ ντεκό, το πολύ εώς πέντε ορόφους δίνοντας έναν νέο ευρωπαϊκό αέρα στην τότε Θεσσαλονίκη. Μια ανάσα πράσινου (δάσος Σέιχ Σου), προστέθηκε ανάμεσα στις πολυκατοικίες του κέντρου και τις παραγκουπόλεις των προαστίων, ενώ τουλάχιστον δύο δεκαετίες μετά σχηματίστηκε η πολυπόθητη πανεπιστημιούπολη.
Πόσο τραγική όμως ήταν εν τέλει αυτή η πυρκαγιά; Σίγουρα αποτελεί μια επώδυνη εμπειρία, με μεγάλο αριθμό πυρόπληκτων, αστέγων αλλά και αναρίθμητα εκτάρια καμένης γης. Μέσ’ στην τραγικότητα της όμως, συνέβη κάτι το αξιοθαύμαστο: η πόλη ξαναγεννήθηκε από τις στάχτες της, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Είναι λυπηρό το γεγονός ότι στο ελληνικό κράτος, τίθεται αναγκαίο μια πόλη να καεί για να φτάσει να ανοικοδομηθεί ριζικά. Στη Θεσσαλονίκη όμως, τη πλανεύτρα, ομορφομάνα, που όμοια της στον κόσμο δεν υπάρχει άλλη, παρόλο που οι υλικές κατασκευές και τα μοιραία γεγονότα την αλλάζουν, οι άνθρωποι την κρατούν ίδια για πάντα.




Σχόλια