H queer ταυτότητα της Θεσσαλονίκης: Μια διαδρομή με έντονο αποτύπωμα
Έγινε ενημέρωση: πριν από 51 λεπτά
Ο αγώνας για τα δικαιώματα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας και στην Ελλάδα είχε μια ξεχωριστή διαδρομή ανά τα χρόνια μέχρι σήμερα. Σε κάποιες πτυχές αυτής της διαδρομής, όμως, αποδεικνύεται πως η ιστορία έχει πολλές διαστάσεις που την κάνουν ακόμα πιο ενδιαφέρουσα. Αυτό ισχύει έντονα στην ιδιαίτερη δυναμική που έχει ιστορικά το ΛΟΑΤΚΙ+ κίνημα στην περιοχή της Θεσσαλονίκης.
Μέρος αυτής της ιστορίας είναι και ο Γιώργος Τσιτιρίδης, δημοσιογράφος, ακτιβιστής και συγγραφέας, ο οποίος από την δεκαετία του ‘90 είναι στην πρώτη γραμμή του αγώνα για τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα στην πόλη της Θεσσαλονίκης.

«Αυτό που ονομάζουμε κίνημα με την έννοια που το ξέρουμε σήμερα σίγουρα δεν υπήρχε πριν τη δεκαετία του ‘80. Δηλαδή, το queer δεν υπήρχε ως έννοια. Αυτό που υπήρχε ήταν άντρες κατά βάση, γιατί πάντα οι γυναίκες ήταν και ένα κομμάτι που ήταν στην αορατότητα, που κάπως εκδηλωνόταν σε χώρους στενής συνεύρεσης ανδρών, δηλαδή λουτρά, δημόσια ουρητήρια και πάρκα. Έχουμε τις πρώτες τρανς γυναίκες που ουσιαστικά θεωρούνταν άνδρες, οι οποίοι ντυνόντουσαν για να παρασύρουν το ερωτικό τους αντικείμενο του πόθου. Υπήρχε και ο διαχωρισμός, ο οποίος ήταν ότι υπήρχαν οι θηλυκότητες, δηλαδή αυτοί που δέχονταν να παίξουν τον παθητικό ρόλο και υπήρχαν αυτοί που ήταν οι επιβήτορες. Δηλαδή, εκείνη την περίοδο ο άντρας ο οποίος πήγαινε με άλλον άντρα μπορεί να δεχόταν κουτσομπολιό, αλλά η αντιμετώπιση ήταν πολύ ήπια έως και αδιάφορη για αυτόν που είχε ενεργητικό ρόλο, διότι, με κάποιον τρόπο, δεν θεωρούνταν ομοφυλόφιλος», αναφέρει ο Γιώργος σχετικά με τα χρόνια πριν την δημιουργία του κινήματος.
Η αρχή της διαδρομής μέσα από τα πρώτα queer κινήματα και περιοδικά
Σύμφωνα με τον Γιώργο, η δημιουργία του ΑΜΦΙ και του ΑΚΟΕ, του πρώτου ελληνικού ομοφυλοφιλικού κινήματος το 1977 στην Αθήνα παρέσυρε και την Θεσσαλονίκη, όπου την δεκαετία του ‘80 δημιουργούνται τα πρώτα κινήματα, δίνοντας το έναυσμα για την έναρξη μιας επαναστατικής περιόδου. Μάλιστα, μέσα από αυτά κινήματα δημιουργήθηκαν περιοδικά που δεν δίστασαν να πάνε κόντρα στο κατεστημένο της εποχής εκείνης.
Η αρχή έγινε με το περιοδικό “Μπανάνες” που εξέδωσε ένα και μοναδικό τεύχος, καθώς κατασχέθηκε με Εισαγγελική Παρέμβαση ως άσεμνο. Παράλληλα, δημιουργείται το Απελευθερωτικό Μέτωπο Ομοφυλόφιλων Θεσσαλονίκης (ΑΜΟΘ), βάζοντας τις πρώτες δικαιωματικές βάσεις.

Προς την δεκαετία του ‘90, δημιουργείται η Ομάδα Πρωτοβουλίας Ομοφυλόφιλων Θεσσαλονίκης, έχοντας ως περιοδικό της τον “Πόθο”. Στη συνέχεια, όμως, διασπάται, με αποτέλεσμα την ίδρυση της “Σύμπραξης κατά της Ομοφυλοφοβίας” και την έκδοση της “Βιταμίνη Ό”. «Εκείνη τη περίοδο είναι που αρχίζει πολύ έντονα και συζητείται και το δικαιωματικό κομμάτι. Σε μικρό βαθμό και κυρίως το πως εφαρμόζονται στο εξωτερικό θέματα όπως η ισότητα στον γάμο και η ταυτότητα φύλου, με δεδομένο πως οι σκανδιναβικές χώρες έκαναν την αρχή. Και εκεί είναι και το μεγάλο χάσμα που δημιουργείται, καθώς ανοίγει ένας μεγάλος διάλογος για την θεωρητικοποίηση των ταυτοτήτων. Δηλαδή η γενιά μου μεγάλωσε χρησιμοποιώντας τις έννοιες ενεργητικός”, “παθητικός”, “αμφί” και “τρανς” μέσα σε ένα κίνημα στο οποίο από την μια υπήρχε το δικαιωματικό και από την άλλη ακόμα επικρατούσε σε πολύ μεγάλο κομμάτι η παλιά συνθήκη του παντρεμένου, του οικοδόμου, του φαντάρου, του ναύτη, ο οποίος ερχόταν για να εκτονωθεί ερωτικά και δεν τον ενδιέφερε να υιοθετήσει μία ταυτότητα», αναφέρει χαρακτηριστικά ο Γιώργος.




Το 1999, ο Γιώργος δημιουργεί το Πανόραμα Ομοφυλοφιλικών Ταινιών, που αποτελεί το πρώτο gay film festival στην Ελλάδα με διοργάνωση στη Θεσσαλονίκη, που διήρκησε 20 χρόνια. «Στο πρώτο φεστιβάλ θυμάμαι που λέγαμε πως είναι απίστευτο το πώς έγινε”, γιατί όλοι θεωρούσαν ότι ήταν τρελό. Και στο δεύτερο, θυμάμαι, που είχαν βγει παραθρησκευτικές οργανώσεις και πρόσωπα όπως ο Παναγιώτης Ψωμιάδης, ενώ υπήρχε εισαγγελική εντολή να ελεγχθούν οι ταινίες και το τι φεστιβάλ είναι και αν είναι σωστό στα ήθη κλπ. Είχε γίνει, δηλαδή, ένας μεγάλος ντόρος ο οποίος, όμως, του έδωσε και πολύ μεγάλη εξωστρέφεια». Ειδικότερα, σταθμός στην πορεία του «Πανοράματος» είναι η θέσπιση του Mermaid βραβείου στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης το 2018, ενός βραβείου αφιερωμένου στον queer κινηματογράφο. «Ήμασταν αυτοί που δώσαμε το πρώτο Mermaid βραβείο την πρώτη χρονιά. Μετά είχα τη τιμή να είμαι και στην κριτική επιτροπή αυτού του βραβείου. Οπότε αυτό ήταν μια ιδιαίτερη τιμή και εξέλιξη», μοιράζεται ο Γιώργος.




Ο queer περιοδικός Τύπος συνεχίζει φυσικά την ανάπτυξή του, με τον Γιώργο να δημιουργεί και να διευθύνει τα περιοδικά Screw (2008) και Fagazine (2011). «Ήταν ακόμα εκείνη η περίοδος που το κίνημα ήταν στην εποχή της αγωνιστικότητάς του, στην αμφισβήτηση και στην προσπάθεια χτισίματος της κοινότητας. Δηλαδή, αυτά τα δύο περιοδικά συνέπεσαν σε μία περίοδο που δεν είχε έρθει ακόμα η αποδοχή. Οπότε, το άνοιγμα αυτό είχε ένα πολύ μεγάλο ρίσκο. Δεν μπορείς να παραβλέψεις ότι χρειαζόταν πολύ μεγάλη προσπάθεια να πείσεις τα μαγαζιά να το χρηματοδοτήσουν, γιατί τότε η μόνη χρηματοδότηση ήταν τα queer-friendly μαγαζιά που είχαν την αντίστοιχη πελατεία. Bέβαια, πέρα από το άγχος, την πίεση, την αμφισβήτηση και πως ό,τι γράφαμε μπορεί να κριτικάρονταν, είχε και πολύ μεγάλη επιτυχία. Ήταν πολύ δημιουργικό, απλά δεν είχε την έννοια ότι “θα κάνω ένα μέσο που θέλω να είναι πρωτίστως κερδοφόρο, οπότε να είναι η δουλειά μου και από αυτή να βγάζω χρήματα ή να βγάζω και κέρδος”. Ήταν πιο πολύ εστιασμένο στο ότι πάμε να το κάνουμε με όποιο κόστος», αναφέρει χαρακτηριστικά.


Τα «καλλιστεία τραβεστί» της Θεσσαλονίκης

Ιδιαίτερος σταθμός στην διαδρομή του queer κινήματος όχι μόνο στη Θεσσαλονίκη αλλά στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων ήταν τα drag καλλιστεία, ή όπως διορθώνει ο Γιώργος, «“καλλιστεία τραβεστί”, γιατί ουσιαστικά δεν ήταν drag show, καθώς ακόμα τότε δεν υπήρχε η έννοια του drag στην Ελλάδα με την έννοια του σόου». Ξεκίνησαν ως «αντι-καλλιστεία» και ως παρωδία απέναντι στα κανονικά καλλιστεία «Μις Θεσσαλονίκη», η καταγραφή τους, ωστόσο, ξεκινά στις αρχές δεκαετία του ‘80, με παρουσιάστριά τους την Αλόμα σε χώρους που ήταν θέατρα και κινηματογράφοι στη Θεσσαλονίκη, όπως ο «Έσπερος» και ο «Ελλήσποντος». Όπως προσθέτει ο Γιώργος, «ερχόντουσαν και πάρα πολλοί από την περιφέρεια για να τα δούνε. Ήταν πάρα πολλοί άνθρωποι που ερχόντουσαν από περιέργεια, καλλιεργημένοι, είχε καθηγητές πανεπιστημίου, συγγραφείς, είχε πάρα πολύ λαϊκό κόσμο. Και εκεί οι τρανς είχαν τη διαδικασία που γίνεται στα διεθνή και αναγνωρισμένα καλλιστεία, και στα διαλείμματα και όσο γινόταν η προετοιμασία για τα σόου, η Αλόμα έβγαζε και τις πολιτικές της αναγγελίες, γιατί τότε ετοιμαζόταν να κατέβει ως αρχηγός κόμματος του Πανελλήνιου Κινήματος Ισότητας (ΠΑΚΙ), όπου το σύνθημα ήταν “το ΠΑΣΟΚ σας υπόσχεται καλύτερες μέρες, εμείς καλύτερες νύχτες”».

Αργότερα, όμως η Αλόμα βρέθηκε στο μάτι πολλών καταγγελιών για «νταβατζιλίκια, κακοποίηση και διάφορα σε κορίτσια, με αποτέλεσμα να βρεθεί και στη φυλακή. Είναι ένα πολύ μεγάλο κεφάλαιο και αυτό», τονίζει χαρακτηριστικά ο Γιώργος. Όσο για την συνέχεια, «γίνανε για μερικά χρόνια, μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1990, τέτοιου τύπου διοργανώσεις. Προσπάθησε η Εύη Κουμαριανού να τα αναβιώσει μέχρι και τα πρώτα χρόνια της νέας χιλιετίας, δηλαδή μέχρι το 2005 νομίζω, χωρίς την γκλαμουριά που είχαν τότε, μέχρι που σταμάτησαν και στη σύγχρονη μορφή τώρα αναβίωσαν με την έννοια των drag show διαγωνισμών».

Το πρώτο Thessaloniki Pride
Ιδιαίτερος σταθμός σε αυτή την ιστορία είναι η καθιέρωση του Thessaloniki Pride το 2012. Ο Γιώργος, όπως σημειώνει χαρακτηριστικά, για την διοργάνωση του πρώτου Thessaloniki Pride όλα ξεκίνησαν τον Φλεβάρη του 2012, όταν ανέλαβε καθήκοντα δημάρχου Θεσσαλονίκης ο Γιάννης Μπουτάρης, δίνοντας μια από τις πρώτες του συνεντεύξεις στον Γιώργο. «Mεταξύ άλλων τον ρωτάω τι θα έκανε αν κάποιος έκανε αίτημα στο Δήμο για ένα Pride. Και αυτός είπε ότι θα στήριζε να γίνει μια τέτοια γιορτή στην πόλη. Η συνέντευξη αυτή είχε ως αποτέλεσμα να γίνει χαμός. Tότε ήταν που συζήτησα εγώ με την ομάδα του Screw ότι ίσως είναι ιστορική ευκαιρία τώρα που δεν το έχει πάρει πίσω ο Δήμαρχος. Και το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς, βγάζω μια ανακοίνωση στο Facebook και στο περιοδικό για την πρώτη αυτή ιστορική συνάντηση που έγινε στο Enola για τη δημιουργία της ομάδας του Pride. Περίμενα να μαζευτούμε οι 10-15 που είχαμε δηλώσει ενδιαφέρον και ξαφνικά έγιναν 40 αυτοί που μαζεύτηκαν», προσθέτει.
Όπως μοιράζεται ο Γιώργος, στην συνέχεια υπήρξε διάσπαση μεταξύ της ΜΚΟ Thessaloniki Pride, που ακόμα κάνει το Pride, και της Homophonia. «Εγώ δεν μπορούσα αυτή την τοξικότητα. Ήμουν ήδη σε μια πάρα πολύ δύσκολη περίοδο γιατί είχε μπει η οικονομική κρίση. Και πλέον, πέρα από το άγχος που είχαμε με το πώς θα μας κρίνουν ή τις επιθέσεις, το Fagazine άρχισε να μην μπορεί να συγκεντρώνει τα χρήματα για να μπορεί να επιβιώσει. Και εγώ σε εκείνη τη στιγμή έπρεπε μάλλον να πάρω την απόφαση τι πρέπει να κάνω, δηλαδή να γίνει πιο εμπορικό, όπως, ας πούμε, ακολούθησε αυτήν την πορεία το Antivirus, και ενδεχομένως καλά έκανε. Αν παρέμενε αρκετά ριζοσπαστικό, θα είχε διαφημιστές; Και μου ήταν πάρα πολύ βαρύ όλο αυτό. Και αποφάσισα να σταματήσω και το περιοδικό, έφυγα και από το Pride και τους χαιρέτησα. Θεωρώντας, βέβαια, ότι είχαν μπει σοβαρές βάσεις, τέτοιες που το Pride συνεχίζεται».
Τα στέκια της queer Θεσσαλονίκης
Μια ιδιαίτερη θέση στην queer Θεσσαλονίκη έχουν τα στέκια της. Όπως θυμάται ο Γιώργος υπάρχουν εξωτερικοί χώροι, που ακόμα είναι συνδεδεμένοι από πολλές γενιές ακόμα τους θυμούνται ως χώροι κοινωνικοποίησης, όπως το πάρκο του Ξαρχάκου, τα πάρκα στην παραλία, και ο ερωτικά φορτισμένος τότε Βαρδάρης. «Τώρα από στέκια, τα πιο ιστορικά ήταν το “Μπανάλ” του Ηρακλή Δούγκα, το “Μπάχαλο”, που μετά έγινε “Κούρος”, το όνομα του οποίου του είχα δώσει εγώ και ήταν στη Ρωμανού, και το “Ahududu”, που ήταν στη Χάλκης 3, στο Μακεδονία Παλλάς. Αυτά τα τρία ήταν τα πιο ιστορικά, αλλά κανένα από αυτά δεν υπάρχει πια. Αλλά στέκια ήταν και το “Μπιγκαρούν” και το “Stretto” και το “Ταμπού” και το “Λαϊκό” και το “Ήλιον”, που θεωρώ ότι ήταν κορυφαία. Tο “Βίλμα” επίσης απέκτησε μία ιστορικά συμβολική σημασία, γιατί ήταν το τελευταίο σινεμά ερωτικού περιεχομένου που είχε απομείνει. Πολύ παλαιότερα στέκια που δεν τα πρόλαβα και ήταν επίσης ιστορικά, ήταν “το μαγαζί της Στάσας”, το “Σεχραζάτ” και το “Paradise”, τα οποία στα τέλη της δεκαετίας του ‘80 έκλεισαν, λόγω και της επιδημίας του HIV, και γιατί δεν ανανεώθηκαν οι άδειες, και γιατί ήθελε να τα καθαρίσει τότε ο Δήμαρχος. Οπότε, οι επόμενες γενιές δεν τα πρόλαβαν».

Οι αναμνήσεις του χθες, το σήμερα και η επόμενη μέρα
Μετά από όλα αυτά, μια ιδιαίτερη ερώτηση προς τον Γιώργο ήταν το τι θυμάται ο ίδιος από αυτή την διαδρομή. «Δεν θα ξεχάσω όταν υψώναμε στις πρώτες πορείες ΛΟΑΤΚΙ πανό. Αυτό ήταν, με έναν τρόπο, πιο κοντά σε ένα pride, ας πούμε, γιατί είσαι μία πορεία στον δρόμο και τα δικά σου συνθήματα είναι για τα ΛΟΑΤΚΙ δικαιώματα. Αυτό ήταν πάρα πολύ σημαντικό». Παράλληλα, ο ίδιος θυμάται και απώλειες φίλων του, την αυτοκτονία της Diona Dallas πριν δύο χρόνια, τη δολοφονία του Ζακ Κωστόπουλου το 2018 και την επίθεση σε δύο queer άτομα στο κέντρο της Θεσσαλονίκης το 2024. «Ήταν τα πιο δύσκολα κομμάτια και αυτά σου αφήνουν κάτι».
Άλλη μια ιδιαίτερη ερώτηση είναι οι σκέψεις του για το σήμερα, σε μια κρίσιμη περίοδο για το queer κίνημα, με την επιρροή της ακροδεξιάς να ανεβαίνει όλο και περισσότερο και τη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα να δέχεται ολοένα και μεγαλύτερες επιθέσεις, πόσο μάλλον σε μια περιοχή με έντονο συντηρητικό στίγμα, όπως η Βόρεια Ελλάδα. Η απάντηση, με τα δικά του λόγια: «Βρισκόμαστε σε μια πολύ κρίσιμη περίοδο, γιατί συνδέθηκε και με τα σκαμπανεβάσματα που κάνουν διαχρονικά τα κινήματα. Δηλαδή, το ΛΟΑΤΚΙ+ κίνημα δυνάμωσε τη δεκαετία του ‘80. Κάπως είχε μια τάση πτώσης λόγω του HIV, μετά ήρθε το περιστατικό στο Spices το 2003, το Athens Pride το 2005, το Thessaloniki Pride το 2012 και η δολοφονία του Ζακ το 2018. Ακριβώς επειδή ψηφίστηκε η ταυτότητα φύλου και η ισότητα στον γάμο, θεωρείται και περνάει διάχυτα ακόμα και στα ίδια τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα πως όλα τα ζητήματα επιλύθηκαν και αυτό από μόνο του είναι λίγο προβληματικό, γιατί δεν έχεις μια βάση να στηριχθείς ώστε να εμπνεύσεις για πιο έντονη κινητικότητα και μαχητικότητα, ειδικά όταν δεν λαμβάνεις υπόψη το κοινωνικό υπόβαθρο, πόσο έτοιμη είναι η κοινωνία και πώς θα την εκπαιδεύσεις. Για αυτό και βλέπουμε και φαινόμενα όπως ο Τάσος Ξιαρχό και ο Λάκης Γαβαλάς, δηλαδή εκεί που είχες τους ακτιβιστές που έπρεπε με δικό τους τίμημα να βγουν να μιλήσουν για την ομοφυλοφιλία, τώρα αντίστοιχα επειδή χαιρόμαστε τα δικαιώματα που κερδήθηκαν μέσα από τους αγώνες άλλων, τα παίρνουν έχοντας την ελευθερία να μιλήσουν για να κάθονται από θέσεις ισχύος και να απαξιώνουν τους άλλους, χωρίς να καταλάβουν πόσο ευάλωτα είναι τα δικαιώματα και που μπορεί να είναι αύριο. Δεν ξέρω που μπορεί να οδηγήσει αυτό. Τα κοινωνικά κινήματα όταν πιέζονται, ενεργοποιούνται. Είναι μια περίοδος που θα δεχτούμε πολύ μεγάλη πίεση και θα πρέπει υποχρεωτικά, επειδή κινδυνεύουν πολύ σημαντικά πράγματα, να ενεργοποιηθούμε εκ νέου».





Σχόλια