Το αρχείο-θησαυρός της Κεντρικής Δημοτικής Βιβλιοθήκης που διατηρεί ζωντανή την μνήμη της πόλης
Αφετηρία ονομάζεται το σημείο από το οποίο ξεκινά μία διαδρομή. Όμως, δεν προδιαγράφει απαραιτήτως και ποιος θα είναι ο τερματικός σταθμός. Μερικές φορές ξεκινάμε από κάπου, έχουμε στο μυαλό μας έναν συγκεκριμένο προορισμό και, στην πορεία, οδηγούμαστε αλλού. Όχι επειδή η αναζήτησή μας απέτυχε, αλλά επειδή μας έφερε μπροστά σε ερωτήματα που δεν είχαμε σκεφτεί από την αρχή.
Η δική μας αφετηρία ήταν μια παλιά φωτογραφία, δημοσιευμένη κάποτε σε εφημερίδες, την οποία μία ηλικιωμένη γυναίκα αναζητούσε εδώ και δεκαετίες. Στη φωτογραφία απεικονιζόταν η ίδια ούσα έφηβη, κάπου στο 1959-1960. Βρισκόταν σε ένα διαγωνισμό κομμωτικής στη Θεσσαλονίκη, ντυμένη με ένα μακρύ νυφικό και το κεφάλι της στολισμένο με το «περιστέρι της ειρήνης», ένα χτένισμα-αριστούργημα σε σχήμα περιστεριού φτιαγμένο από τα δικά της μαλλιά, βαμμένα στα χρώματα του περιστεριού. Ο κομμωτής πήρε την πρώτη θέση και οι φωτογραφίες της κυκλοφόρησαν στις εφημερίδες.
Εκείνη, αν και μόνο 16 χρονών, ήταν αρραβωνιασμένη και οι φωτογραφίες της κάηκαν από οικογενειακά της μέλη για αποφυγή σκηνής ζηλοτυπίας από τον αρραβωνιαστικό της. Δεκαετίες πέρασαν και ακόμα το μυαλό της, σαν άλλο περιστέρι, πετάει γύρω από την εικόνα της σε εκείνες τις φωτογραφίες. Πήγαμε στο σπίτι της, ακούσαμε την ιστορία της και εκείνη με πονεμένη φωνή επαναλάμβανε τη φράση «και διηγώντας τα να κλαις». Η αφετηρία μας, λοιπόν, ήταν η εύρεση αυτών των φωτογραφιών.
Τον προορισμό μας όμως, ο οποίος ήταν μία νέα ιστορία, τελικά τον βρήκαμε στην Κεντρική Δημοτική Βιβλιοθήκη της Θεσσαλονίκης. Μετά από έρευνα για τις φωτογραφίες της γιαγιάς σε διαδικτυακούς ιστότοπους με άρθα για εκείνη την εποχή και σε κομμωτήριο που λανθασμένα υποθέσαμε ότι ανήκει σε κάποιο απόγονο του κομμωτή της ιστορίας μας, βρεθήκαμε σε αδιέξοδο. Για αυτό τον λόγο, αποφασίσαμε να ψάξουμε πιο παραδοσιακά. Το κτήριο είναι πολυώροφο, με ασύμμετρη αρχιτεκτονική και το γυαλί ως πρωταγωνιστικό στοιχείο. Εκεί θα λέγαμε φυλάσσεται η νεώτερη Ιστορία της Θεσσαλονίκης. Έντυπο υλικό, όπως παλαίτυπα βιβλία, περιοδικά, εφημερίδες, χάρτες και αφίσες κρατούν καλά φυλαγμένη τη μνήμη των κατοίκων της πόλης.
Με αυτόν τον τον τρόπο, ο χώρος αυτός αποτελεί ένα διαχρονικό σημείο αναφοράς και έναν ανεκτίμητο κοινωνικό φάρο στη ζωή των Θεσσαλονικέων. Κάθε όροφος κρατάει το δικό του κομμάτι ιστορίας και επιστήμης: η Κεντρική Παιδική Βιβλιοθήκη, η Διεθνής Συλλογή, η Συλλογή Τεχνών και Επιστημών, η Λογοτεχνία και η Παλαιά Συλλογή, τα περιοδικά και οι εφημερίδες καθώς και το Γραφείο Εκδηλώσεων καταλαμβάνουν το καθένα το δικό του ξεχωριστό μέρος στους χώρους του κτίσματος. Η πλούσια συλλογή αποτελεί μέρος του δικτύου βιβλιοθηκών του Δήμου Θεσσαλονίκης, που απαρτίζεται από 14 Περιφερειακές Βιβλιοθήκες και μία Κινητή βιβλιοθήκη. Κάποια δυσεύρετα ιστορικά αρχεία, όπως γραμματικές του 15ου αιώνα είναι διαθέσιμα για κάθε πολίτη και στο ηλεκτρονικό αποθετήριο Βιβλιοθήκης και Πινακοθήκης του Δήμου Θεσσαλονίκης: repository.thessaloniki.gr. Ακόμα, στη Δημοτική Βιβλιοθήκη διοργανώνονται και πολλά δρώμενα για τους Θεσσαλονικείς κάθε χρόνο, όπως τα εργαστήρια για παιδιά, η εβδομάδα λογοτεχνικών εκδηλώσεων και σειρές διαλέξεων με βάση την ψυχολογία.
Η ιστορία της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Θεσσαλονίκης ξεκινά το 1932, ενώ η συστηματική οργάνωσή της άρχισε το 1938, με καθοριστική συμβολή του Γεωργίου Βαφόπουλου, ο οποίος υπήρξε ο πρώτος διευθυντής της. Την άνοιξη του 1939, η βιβλιοθήκη άνοιξε τις πόρτες της σε μία αίθουσα του Μεγάρου της ΧΑΝΘ, με περίπου 2.500 βιβλία. Κατά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο, η Δημοτική Βιβλιοθήκη αναγκάστηκε να κλείσει το αναγνωστήριό της, οργάνωσε όμως ένα σύστημα δανεισμού βιβλίων για τους τραυματίες της πόλης. Η λειτουργία της διακόπηκε κατά την περίοδο της Κατοχής, ενώ τα βιβλία της διασώθηκαν σε διάφορες αποθήκες. Επαναλειτούργησε το 1945 στην οδό Αγίας Σοφίας και το 1947 μεταφέρθηκε στον δεύτερο όροφο της ΧΑΝΘ, όπου παρέμεινε μέχρι τον Μάιο του 2000. Η σημερινή Κεντρική Δημοτική Βιβλιοθήκη εγκαινιάστηκε την 1η Οκτωβρίου 2001, συνεχίζοντας μια πορεία που είχε ξεκινήσει πολλές δεκαετίες νωρίτερα.
Μας οδήγησαν στο υπόγειο, τον χώρο στον οποίο τα αρχεία των εφημερίδων κρατούν ζωντανή την ιστορία, την προσωπική, αλλά και τη συλλογική μνήμη. Ο χώρος είναι μικρός, τα αρχεία μοιάζουν αμέτρητα με τις κιτρινισμένες ράχες τους να τα κρατάνε ομαδοποιημένα, και οι μηχανές που στεγάζονται εκεί, όπως μία πρέσα χαρακτικής, σου δίνουν την αίσθηση ταξιδιού στον χρόνο. Η συλλογή των αρχείων περιλαμβάνει ημερήσιες και εβδομαδιαίες πολιτικές εφημερίδες που εκδόθηκαν στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη μετά το 1974, αλλά και ένα εκτεταμένο αρχείο παλαιότερων φύλλων, που ξεκινούν έως τον 19ο αιώνα. Ανάμεσά τους βρίσκεται ο «Αιών», η παλαιότερη εφημερίδα της συλλογής, με φύλλα από το 1880. Η βιβλιοθήκη διαθέτει επίσης πλήρες αρχείο Εφημερίδος της Κυβερνήσεως από το 1945 και εξής και φυλάει εκτενές αρχείο προηγουμένων ετών με παλαιότερο φύλλο με ημερομηνία έκδοσης 16/28 Φεβρουαρίου 1833. Πρόκειται για τεκμήρια που διατηρούν ίχνη μιας άλλης εποχής, προσφέροντας τη δυνατότητα να αναζητήσει κανείς όχι μόνο σημαντικά γεγονότα, αλλά και μικρές, προσωπικές ιστορίες που καταγράφηκαν κάποτε στις σελίδες τους.
Οι διαθέσιμοι υπολογιστές για την αναζήτηση αρχείων δυστυχώς είναι μόνο δύο, γεγονός το οποίο δημιουργεί σύγχυση, αν και η αναζήτηση ως διαδικασία είναι εύκολη και εντυπωσιακή. Το μόνο που χρειάζεται είναι να επιλέξεις μία εφημερίδα (καλή τύχη με αυτό, καθώς οι εφημερίδες ξεπερνούν τον αριθμό των διακοσίων και δεν απευθύνονται μόνο σε ελληνικό κοινό, αλλά και σε γαλλικό, σε εβραϊκό και ρωσικό), να προσδιορίσεις ένα χρονικό πλαίσιο και να έχεις υπομονή.
Σε έναν εκ των δύο υπολογιστών, στην επιφάνεια εργασίας ήταν αποθηκευμένο ένα εξώφυλλο εφημερίδας και μία φωτογραφία μάς τράβηξε το ενδιαφέρον. Ένα κοριτσάκι ανέμελο τρώει σταφύλια και φοράει ένα στρογγυλό καπέλο. Χαμογελάσαμε, νιώσαμε πιο ήρεμες και ανάλαφρες κοιτώντας τη χαρά που διαφαινόταν στο πρόσωπο της μικρής καπελοφορούσας. Ποιο είναι αυτό το κορίτσι; Ποιος έβγαλε αυτή τη φωτογραφία; Γιατί ήταν η μόνη αποθηκευμένη ανάμεσα σε χιλιάδες σελίδες εφημερίδων; Χωρίς καν να το καταλάβουμε, η έρευνά μας είχε αλλάξει κατεύθυνση.
Σύμφωνα με την υπεύθυνη του αρχείου, αφορμή για αυτή τη φωτογραφία ήταν η 6η Σεπτεμβρίου, κατά την οποία η εκκλησία ευλογεί τον τρύγο, τη διαδικασία συγκομιδής των σταφυλιών, ώστε να εξασφαλιστεί μία πλούσια και προστατευμένη σοδειά. Ο λόγος για τον οποίο η εικόνα αυτή πήρε ανάσα μετά από δεκαετίες κρυμμένη στις σελίδες μίας παλιάς εφημερίδας, ήταν η δύναμη μίας φιλίας. Μία κυρία είχε έρθει στη βιβλιοθήκη αναζητώντας την εφημερίδα όπου είχε δημοσιευτεί η φωτογραφία της φίλης της. Ήθελε να της την προσφέρει ως δώρο για να της δώσει χαρά. Η φίλη της είχε ήδη την πρωτότυπη εικόνα, επιχρωματισμένη από τον ίδιο τον φωτογράφο, όμως ήθελε να βρει και τη δημοσίευσή της στην εφημερίδα.
Η αναζήτηση με το πιο γλυκό κίνητρο είχε μόλις ξεκινήσει. Τα στοιχεία που είχαν στη διάθεσή τους ήταν το όνομα του φωτογράφου, του κυρίου Κυριακίδη, καθώς και ένας κατά προσέγγιση μήνας και χρόνος. Η γυναίκα, περίπου ογδόντα ετών σήμερα, θυμόταν πως ήταν δώδεκα χρονών όταν τραβήχτηκε. Η φωτογραφία δεν βρέθηκε, ωστόσο, στη χρονιά που είχαν αρχικά υπολογίσει. Η υπεύθυνη σκέφτηκε ότι η μικρή μπορεί να κέρδισε χρονιά στο σχολείο και έψαξαν ένα έτος νωρίτερα. Τότε, η φωτογραφία βρέθηκε! Ανήκε σε μία εβδομαδιαία στήλη της εφημερίδας «Το Φως», στην οποία δημοσιεύονταν φωτογραφίες παιδιών από τον Κυριακίδη. Το αρχείο του φωτογράφου έχει παραχωρηθεί στον Δήμο Καλαμαριάς. Το βλέμμα της υπεύθυνης μαλάκωσε και μας εξομολογήθηκε ότι η συγκεκριμένη φωτογραφία παραμένει ακόμη στο προσωπικό της αρχείο. Έτσι, μία φιλία “πολέμησε” με τον χρόνο και κατάφερε να τον κερδίσει. το μικρό κοριτσάκι της φωτογραφίας δεν έπαψε ποτέ να χαμογελά γιατί κατάφερε να βρεθεί στα χέρια της ογδοντάχρονης, πια, εαυτής της.
Η ιστορία αυτή δεν ήταν η μοναδική. Μια άλλη κυρία είχε αναζητήσει και βρει τη μητέρα της σε φωτογραφίες από καλλιστεία. Ένας νεαρός, πάλι, έψαχνε ένα δημοσίευμα για συγγενή του, με τίτλο «Πιο γρήγορος και από τον Λούη». Το άρθρο ανέφερε πως ο Αμερικανός πρόεδρος Αϊζενχάουερ τον είχε καλέσει για να τον γνωρίσει. Η είδηση δεν είχε προωθηθεί αλλού, ενώ τα μετάλλια του συγγενή είχαν κλαπεί. Το παλιό δημοσίευμα έγινε έτσι ένα σημαντικό τεκμήριο, που ο νεαρός κατάφερε τελικά να ανακαλύψει.
Φεύγοντας και έχοντας έρθει σε επαφή με ιστορίες ανθρώπων που πιθανότατα δε θα γνωρίσουμε ποτέ, η ματιά μας στάθηκε σε έναν ηλικιωμένο άντρα που καθόταν μόνος του έξω από τη βιβλιοθήκη. Δεν γνωρίζαμε τίποτα για εκείνον, ούτε ποιες διαδρομές τον είχαν φέρει ως εκεί. Κι όμως, η σκέψη πως κάπου μέσα σε αυτά τα αρχεία θα μπορούσε να υπάρχει ένα μικρό κομμάτι και της δικής του ζωής μάς έκανε να τον κοιτάξουμε διαφορετικά.
Ίσως κάποτε κάποιος να αναζητήσει το όνομά του, να ανακαλύψει μια φωτογραφία του σε μια παλιά εφημερίδα ή να βρει ένα δημοσίευμα που σήμερα μοιάζει ασήμαντο, αλλά τότε θα φωτίσει μια ολόκληρη ιστορία. Ίσως κάποτε ο ίδιος να μπει μέσα και στα αρχεία της βιβλιοθήκης να βρει παλιές του φιλίες, παιδικές αγάπες και στιγμές του, οι οποίες είχαν θολώσει στη μνήμη του. Γιατί οι ανθρώπινες ιστορίες δεν χάνονται όταν περνούν τα χρόνια. Μπορεί να μένουν ανάμεσα σε κιτρινισμένες σελίδες, περιμένοντας κάποιον να τις αναζητήσει. Η Κεντρική Δημοτική Βιβλιοθήκη είναι εκεί για να προστατεύει όλες αυτές τις ιστορίες. Και όσο υπάρχουν άνθρωποι που ψάχνουν και αρχεία που διατηρούν τα ίχνη τους, η μνήμη δεν χάνεται.
Σχόλια