«Έχω ξαναρχίσει τη ζωή μου περισσότερες από εκατό φορές»

Εκεί που η δυσκολία συνορεύει με την ελπίδα - Ιστορίες μέσα από τα μάτια των προσφύγων της Θεσσαλονίκης.

Δέκα χρόνια μετά τη φυγή τους από τη Συρία, η Χανίν και η μητέρα της μιλούν από το σπίτι τους στη Θεσσαλονίκη για όσα έχασαν και όσα προσπαθούν να ξαναχτίσουν.

Μία δεκαετία μετά το 2015-2016 και τη μεγάλη προσφυγική κρίση που γνώρισε η Ελλάδα, οι προσωπικές ιστορίες των ανθρώπων μοιάζουν να έχουν παγώσει στον χρόνο. Στα δημοσιεύματα της εποχής φιγουράρουν αριθμοί, στατιστικές, μέτρα και συμφωνίες ασύλου.

Πίσω, όμως, από τους αριθμούς, οι πρόσφυγες που ήρθαν τότε στην Ελλάδα συνέχισαν υπομονετικά, όλα αυτά τα χρόνια, να ξαναχτίζουν τη ζωή τους, δίνοντας την αόρατη, καθημερινή τους μάχη.

«Η ζωή μας ήταν τόσο όμορφη πριν»

Η Χανίν Άλσαγουντ με τη μητέρα της, Μπαγιάν Ραουντάν, στο σαλόνι του σπιτιού τους, στη Θεσσαλονίκη. Φωτογραφία: Ιωάννα Λάμπρου.

Η 23-χρονη Χανίν μένει σε μια ήσυχη γειτονιά της Πολίχνης, στη δυτική Θεσσαλονίκη, μαζί με τους γονείς της, τα δύο μικρότερα αδέλφια της και τις πέντε γάτες της. Το πρόσωπό της λάμπει από χαρά, καθώς με ξεναγεί στο σπίτι τους, όπου κυριαρχούν τα περίτεχνα, σκουρόχρωμα χαλιά και η ανατολίτικη διακόσμηση. «Αυτή είναι η Ζεϊτούνα» λέει, συστήνοντάς μου τη γάτα της. Τίποτα μέσα στα γελαστά της μάτια δεν προδίδει τις δυσκολίες που αντιμετώπισε στο παρελθόν.

Η Χανίν με τη γάτα της, Ζεϊτούνα, στο δωμάτιό της, στο σπίτι της, στη Θεσσαλονίκη. Φωτογραφία: Ιωάννα Λάμπρου.

Πριν έρθει στην Ελλάδα, η Χανίν ζούσε με την οικογένειά της στη Χομς, μία από τις μεγαλύτερες πόλεις της κεντρικής Συρίας. Η μητέρα της, Μπαγιάν Ραουντάν, εργαζόταν ως δασκάλα σε τοπικό σχολείο της πόλης.

«Η ζωή μας στη Συρία ήταν τόσο όμορφη πριν», λέει με νοσταλγία η κ. Μπαγιάν. «Μου λείπουν τα πάντα. Στη Συρία, πριν πάω στη δουλειά, ξυπνούσα, έλεγα στη γειτόνισσά μου “έλα να πιούμε καφέ” ή πήγαινα εγώ στο σπίτι της… Μοιραζόμασταν το φαγητό στη δουλειά… Είχαμε μια πολύ δεμένη κοινότητα. Όλοι νομίζουν ότι ήρθα εδώ επειδή ήθελα να έρθω. Δεν σκέφτονται, όμως, ότι χρειάστηκε να αλλάξω όλη μου τη ζωή», προσθέτει με πόνο στη φωνή της.

Η σκιά του πολέμου

Τον Μάρτιο του 2011, η Συρία βρέθηκε στη δίνη της Αραβικής Άνοιξης. Οι κινητοποιήσεις σύντομα κλιμακώθηκαν σε έναν καταστροφικό εμφύλιο που θα διαρκούσε περισσότερο από μία δεκαετία.

«Ήμουν τρίτη δημοτικού όταν άρχισε ο πόλεμος. Πριν, έπαιζα κάθε μέρα με τους φίλους μου στους δρόμους μπροστά από το σπίτι μου,» θυμάται η Χανίν. «Μετά τον πόλεμο, δεν μπορούσα να βγω από το σπίτι. Φοβόσουν όλη την ώρα, γιατί δεν ήξερες πότε θα έρθει το αεροπλάνο να ρίξει τη βόμβα πάνω στο σχολείο ή πάνω στο σπίτι».

Η Χανίν, στη συνέχεια, μιλάει για τις εικόνες που σημάδεψαν τα παιδικά της χρόνια, καθώς η βία εξαπλωνόταν στην επαρχία της.

«Έβλεπες στον δρόμο κεφάλια κομμένα, σπίτια να γκρεμίζονται, το αεροπλάνο όταν έριχνε τη βόμβα, άκουγες φωνές, οικογένειες να χάνουν τον μπαμπά, τη μαμά, τα αδέλφια τους ή αναλόγως όποιον ήταν μέσα στο σπίτι».

«Μια φορά, ήμασταν σε ένα μαγαζί και το μαγαζί ήταν ανοιχτό. Έβλεπες τους ένοπλους, τον ISIS εναντίον του Άσαντ. Πολεμούν μεταξύ τους, και τον κόσμο που είναι ανάμεσα. Δεν έριχναν βόμβες εκεί όπου είναι ο ISIS, έριχναν πάνω μας. Ήξεραν ότι σ’ αυτό το μέρος, για παράδειγμα, υπήρχαν χίλιοι άνθρωποι που κάθονταν μέσα για να μην χάσουν τη ζωή τους. Έριχναν κι εκεί. Έχουν ένα GPS, ξέρουν πού θέλουν να ρίξουν. Εκείνες τις μέρες, ήταν δύο γυναίκες που ήταν η μέρα του γάμου τους, κι έκατσαν εκεί μέσα μαζί μας [στο καταφύγιο]. Νομίζω πως η μία από αυτές έχασε τον άνδρα της. Απλά ήταν στο κομμωτήριο, φορούσε το φόρεμά της, έβαζε το μέικ-απ της… και έγινε ό,τι έγινε».

Κατεστραμμένα κτίρια στη Χομς της Συρίας, 10 Νοεμβρίου 2018. Φωτογραφία: Hamed Jafarnejad, Tasnim News Agency. Πηγή: Wikimedia Commons.

Σύμφωνα με τη Χανίν και τη μητέρα της, η πολιτική θέση και η ελευθερία έκφρασης των απλών πολιτών χάνεται εξολοκλήρου μέσα στον πόλεμο.

«Δεν έχεις δικαίωμα να πεις “είμαι με αυτούς” ή “δεν είμαι με αυτούς”. Πρέπει, όπου κι αν βρίσκεσαι, να λες ότι είσαι μαζί τους. Και αν, για παράδειγμα, βρίσκεσαι σε μια περιοχή που ελέγχει ο Άσαντ και θέλεις να πας σε μια άλλη περιοχή που δεν ελέγχει, στον δρόμο μπορεί να σε σταματήσουν και να αρχίσουν να σε ρωτούν: “Δεν είσαι με αυτόν; Γιατί ήρθες σε εμάς;”. Πολλές φορές μπορεί να σε βάλουν ακόμη και στη φυλακή, μόνο και μόνο επειδή έμενες ή δούλευες εκεί».

Ο πατέρας της Χανίν φυλακίστηκε από δυνάμεις του καθεστώτος Μπασάρ αλ-Άσαντ. Η οικογένειά του, ακόμη και σήμερα, δεν γνωρίζει τα αίτια της φυλάκισής του.

«Για τέσσερις μήνες δεν ήξερα πού είναι ο άντρας μου. Όταν βγήκε έξω, τα παιδιά μου δεν τον αναγνώρισαν. Η ψυχολογία του ήταν χάλια. Ήταν πολύ τυχερός που τον άφησαν να βγει έξω ζωντανός, γιατί συνήθως κανένας δεν βγαίνει έξω», λέει η κ. Μπαγιάν.

Συνολικά, το ανθρώπινο κόστος του πολέμου υπήρξε τεράστιο. Ο ΟΗΕ εκτιμά ότι περισσότεροι από 306.000 άμαχοι σκοτώθηκαν μόνο κατά την πρώτη δεκαετία της σύγκρουσης, ενώ περισσότεροι από 13 εκατομμύρια άνθρωποι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους.

Κάποιοι από εκείνους που κατάφεραν να διαφύγουν βρήκαν αρχικά καταφύγιο στην Τουρκία. Ανάμεσά τους ήταν η Χανίν και η οικογένειά της.

«Μείναμε στο σπίτι μας, στη Χομς, μέχρι τον Φεβρουάριο του 2015. Όταν ο μπαμπάς μου βγήκε από τη φυλακή, είπαμε ότι δεν είναι πια ασφαλές και πήγαμε στη Δαμασκό, και από εκεί στην Ίντλιμπ. Στην Ίντλιμπ μείναμε περίπου έξι μήνες, μετά όμως άρχισε πάλι ο βομβαρδισμός. Οπότε μπαμπάς μου πήγε πρώτα μόνος στην Τουρκία και μετά τον ακολουθήσαμε».

Ο δρόμος της διαφυγής

Χαρτογραφική αναπαράσταση της διαδρομής της Χανίν και της οικογένειάς της από τη Συρία στην Ελλάδα, μέσω Google Earth. Δείτε αναλυτικότερα τη διαδρομή εδώ.

Για να περάσουν τα σύνορα, η Χανίν, η μητέρα και τα αδέλφια της έκαναν συνολικά τέσσερις απόπειρες προτού καταφέρουν να φτάσουν στην Τουρκία.

«Ο δρόμος από τη Συρία στην Τουρκία ήταν ο πιο επικίνδυνος που έχω δει στη ζωή μου. Γιατί πρέπει να περπατήσεις στο βουνό, είναι χαράδρα, και αν χάσεις την ισορροπία σου και πέσεις, χάνεις τη ζωή σου», λέει η Χανίν. «Φοβόμουν πάρα πολύ. Κρατούσα τον μικρό μου αδελφό από το χέρι και σκεφτόμουν πώς θα είναι, αν τον χάσω. Προσπαθούσα να είμαι δυνατή».

Η κ. Μπαγιάν θυμάται τη στιγμή που τους εντόπισε η τουρκική συνοριοφυλακή.

«Άρχισα να φωνάζω στα παιδιά μου να σταματήσουν, γιατί εκείνη τη στιγμή η αστυνομία άρχισε να πυροβολεί. Αν σε έβλεπαν να τρέχεις, σε πυροβολούσαν».

Και τις τρεις φορές που τους εντόπισαν, οι τουρκικές αρχές τους ανάγκασαν να επιστρέψουν στη Συρία.

«Την τέταρτη φορά, ο δρόμος ήταν πιο εύκολος, γιατί πήγαμε με αυτοκίνητο», λέει η κ. Μπαγιάν. Αφού κατάφεραν να περάσουν τα σύνορα, εγκαταστάθηκαν στο χωριό Ρεϊχανλί, στη νότια Τουρκία.

Η ζωή, ωστόσο, στην Τουρκία αποδείχθηκε πολύ πιο δύσκολη από ό,τι περίμεναν. «Ήμασταν πέντε άτομα στην οικογένεια. Παρόλο που και η μητέρα μου και ο πατέρας μου δούλευαν, τα χρήματα δεν ήταν αρκετά για να ζήσουμε», λέει η Χανίν.

Έτσι, η οικογένεια της Χανίν πήρε μια απόφαση που έχουν πάρει πολλοί πρόσφυγες στην Τουρκία στο παρελθόν: βρήκαν έναν διακινητή που θα τους μετέφερε από τις τουρκικές ακτές του Αιγαίου στα ελληνικά νησιά.

«Διασχίσαμε το Αιγαίο πάνω σε μια φουσκωτή βάρκα»

«Ήταν νύχτα, όταν περάσαμε. Βρήκαμε έναν άνθρωπο που μπορούσε να μας περάσει [από τη Σμύρνη]. Με τους λαθροδιακινητές, τα πάντα έχουν να κάνουν με τα χρήματα. Πληρώνεις πολλά. Εμείς πληρώσαμε 4.000 ευρώ για 4 άτομα», λέει η Χανίν. «Δεν σου δίνουν σωσίβιο. Αν θέλεις να αγοράσεις σωσίβιο, πρέπει να δώσεις επιπλέον λεφτά», συμπληρώνει γελώντας λυπημένα.

Η κ. Μπαγιάν θυμάται τον φόβο που ένιωθε όσο ήταν μέσα στη βάρκα. Όπως διευκρινίζει, ένας άλλος πρόσφυγας τής είχε αφηγηθεί ότι η βάρκα στην οποία επέβαινε είχε δεχθεί πυροβολισμούς και στη συνέχεια βυθίστηκε. «Φοβόμασταν ότι μπορεί να μας πυροβολήσουν και η βάρκα να βυθιστεί. Δεν ήξερα κολύμπι και τα παιδιά μου ήταν μικρά», προσθέτει η κ. Μπαγιάν.

Σύμφωνα με την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, 856.723 άνθρωποι έφτασαν στην Ελλάδα διά θαλάσσης το 2015 και 173.450 το 2016  –περισσότεροι από 1,03 εκατομμύρια άνθρωποι μέσα σε δύο χρόνια–, κυρίως από τη Συρία, το Ιράκ και το Αφγανιστάν.

Σύροι και Ιρακινοί πρόσφυγες φτάνουν στις ακτές της Λέσβου από την Τουρκία, 30 Οκτωβρίου 2015. Φωτογραφία: Ggia. Πηγή: Wikimedia Commons.

Τον Ιούνιο του 2020, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες κάλεσε την Ελλάδα να διερευνήσει πολλαπλές καταγγελίες για pushbacks στα χερσαία και θαλάσσια σύνορα με την Τουρκία. Η UNHCR ανέφερε ότι είχε θέσει επανειλημμένα τις ανησυχίες της στην ελληνική κυβέρνηση και έκανε λόγο για περιστατικά που είχαν αναφερθεί από ΜΜΕ, ΜΚΟ και άμεσες μαρτυρίες.

Οι ελληνικές αρχές έχουν απορρίψει επανειλημμένα κατηγορίες ότι πραγματοποιούν παράνομες επαναπροωθήσεις, υποστηρίζοντας ότι οι επιχειρήσεις του Λιμενικού διεξάγονται με σεβασμό στο Διεθνές Δίκαιο.

Η άφιξη στην Ελλάδα και η νέα αρχή

Αφού έφθασε στις ακτές της Χίου, η οικογένεια της Χανίν μεταφέρθηκε από τις ελληνικές αρχές στον Πειραιά και στη συνέχεια με τρένο στον προσφυγικό καταυλισμό της Ειδομένης.

«Η κατάσταση στην Ειδομένη ήταν πάρα πολύ άσχημη. Η σκηνή μου πλημμύριζε νερό, έβρεχε πάρα πολύ συχνά, επειδή ήρθαμε Φεβρουάριο. Και επειδή ήρθαμε με βάρκα, δεν έφερα ρούχα και τέτοια πράγματα για τα παιδιά μου. Όλα τα ρούχα των παιδιών μου βρέχονταν από το νερό», θυμάται η κ. Μπαγιάν.

Οικογένειες περιμένουν στην ουρά για να παραλάβουν τρόφιμα από ανθρωπιστικές οργανώσεις στον προσφυγικό καταυλισμό της Ειδομένης, 31 Μαρτίου 2016. Φωτογραφία: Heather Murdock/Voice of America. Πηγή: Wikimedia Commons.

Λόγω των δυσχερών συνθηκών που επικρατούσαν στην Ειδομένη, η οικογένεια, μέσω μιας γνωριμίας που είχε, κατάφερε να μεταφερθεί στον άτυπο καταυλισμό της ΕΚΟ, στο Πολύκαστρο, όπου έμεινε για τέσσερις μήνες. Στις 13–14 Ιουνίου 2016, μετά την εκκένωση του καταυλισμού της ΕΚΟ, 1.158 άτομα μεταφέρθηκαν με λεωφορεία σε οργανωμένες δομές, κυρίως στα Βασιλικά, ανάμεσά τους και η οικογένεια της Χανίν. Η κατάσταση, όμως, εκεί ήταν ακόμα πιο απελπιστική.

«Πώς να το περιγράψω… είναι μέρος για ζώα, όχι για ανθρώπους», λέει η κα. Μπαγιάν. «Τη μια νύχτα έβρεχε, την άλλη φυσούσε… Πολλές φορές ξυπνούσαμε και από κάτω μας υπήρχε νερό».

«Έκλαιγα πάρα πολύ. Ένιωθα ότι ήθελα να τελειώσει η ζωή μου κι ότι θέλω να πεθάνω. Όλα σου περνούσαν από το μυαλό», συμπληρώνει η Χανίν.

Μέσω του προγράμματος στέγασης της Ύπατης Αρμοστείας, που αργότερα εντάχθηκε στο πρόγραμμα ΕΣΤΙΑ, η οικογένεια μπόρεσε να βρει διαμέρισμα στη Θεσσαλονίκη. Έκτοτε, η κ. Μπαγιάν εργάζεται ως δασκάλα Αραβικών σε εκπαιδευτικά προγράμματα, ενώ η Χανίν εργάζεται ως αραβόφωνη διερμηνέας σε δομές φιλοξενίας προσφύγων και αιτούντων άσυλο.  

Στην ερώτηση πώς τής φαίνεται, μια δεκαετία αργότερα, η ζωή στην Ελλάδα, η κα. Μπαγιάν απαντάει:

«Αν κάτι μου συμβεί τώρα, κανένας δεν θα καταλάβει τι έχει συμβεί, γιατί δεν έχω καθόλου φίλους. Στη Συρία, άνοιγες [την πόρτα σου] και έλεγες “Καλημέρα” στη γλώσσα σου ή αν χρειαζόσουν βοήθεια το έλεγες στους γείτονές σου. Εδώ δεν το έχω αυτό. Και είναι πολύ δύσκολο».

«Μετά από ένα διάστημα, οι άνθρωποι που άφησες πίσω σου, μπορεί να μιλάς μαζί τους στο τηλέφωνο και να τελειώνει η συζήτηση, γιατί έχεις απομακρυνθεί πάρα πολύ. Νιώθω ότι δεν μπορώ να είμαι μαζί τους όπως ήμουν πριν», συμπληρώνει η Χανίν.

«Δεν ήθελα να φύγω από τη χώρα μου, αλλά άρχισα να χτίζω κάτι εδώ, και δεν έχω τίποτα πια εκεί», λέει η κα. Μπαγιάν, και η Χανίν προσθέτει: «Το σπίτι μας βομβαρδίστηκε. Ό,τι είχαμε σε εκείνο το σπίτι, χάθηκε σε μια στιγμή. Αν ήταν να γυρίσω τώρα στη Συρία, δεν θα είχα τίποτα… Έχω ξαναρχίσει τη ζωή μου περισσότερες από εκατό φορές. Ξανά και ξανά. Όταν το ζεις αυτό ως παιδί, δεν έχεις την επιλογή να κάνεις όνειρα. Ζεις μέρα με τη μέρα».

Η Χανίν και η κ. Μπαγιάν με τη γάτα τους, Κοάλα, στο σπίτι τους, στη Θεσσαλονίκη. Φωτογραφία: Ιωάννα Λάμπρου.

Κλείνοντας τη συζήτησή μας, ρωτώ τη Χανίν και τη μητέρα της αν θα μπορούσαν να είχαν πάρει κάτι από το σπίτι τους στη Συρία, πριν το εγκαταλείψουν τόσο βιαστικά, τι θα ήταν αυτό. Χωρίς δεύτερη σκέψη μού απαντούν: «Το άλμπουμ με τις φωτογραφίες μας».

«Μη μας βλέπετε μόνο ως πρόσφυγες, γιατί είμαστε άνθρωποι σαν εσάς, με συναισθήματα, και θέλουμε να ζήσουμε με ασφάλεια, χωρίς να έχουμε πρόβλημα με κανέναν», λέει η Χανίν.

Δέκα χρόνια μετά, η καθημερινή ζωή της Χανίν και της μητέρα της μοιάζει εξωτερικά με αυτήν οποιουδήποτε άλλου Έλληνα ή Ελληνίδας. Δίπλα, όμως, στην καινούρια τους ζωή, κουβαλούν ακόμα μέσα τους τις αναμνήσεις εκείνης που άφησαν πίσω. Μιας ζωής που, έως και σήμερα, βρίσκεται στα σύνορα της αντιξοότητας και της ελπίδας.  

Πηγές:

Al Jazeera. (2020, December 17). What is the Arab Spring, and how did it start? (https://www.aljazeera.com/news/2020/12/17/what-is-the-arab-spring-and-how-did-it-start)

Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. (2023). UN Human rights report 2022. (https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/publications/ohchr-reports/ohchr-report-2022.pdf)

United Nations High Commissioner for Refugees. (n.d.). Syrian Arab Republic. (https://www.unhcr.org/where-we-work/countries/syrian-arab-republic)

United Nations High Commissioner for Refugees. (n.d.). Greece: Sea arrivals. UNHCR Operational Data Portal. (https://data.unhcr.org/en/situations/europe-sea-arrivals/location/24489)

United Nations High Commissioner for Refugees. (2016, March 16). Πάνω από 1 εκατ. πρόσφυγες πέρασαν στην Ελλάδα από τις αρχές του 2015. (https://www.unhcr.org/gr/node/955)

United Nations High Commissioner for Refugees. (2020, June 12). UNHCR calls on Greece to investigate pushbacks at sea and land borders with Turkey. (https://www.unhcr.org/us/news/briefing-notes/unhcr-calls-greece-investigate-pushbacks-sea-and-land-borders-turkey)

Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου. (2021, October 7). Απάντηση Υπουργού Μετανάστευσης και Ασύλου κ. Νότη Μηταράκη σε δημοσιεύματα που επαναφέρουν ισχυρισμούς περί επαναπροωθήσεων. (https://migration.gov.gr/apantisi-ypoyrgoy-metanasteysis-kai-asyloy-k-noti-mitaraki-se-dimosieymata-poy-epanaferoyn-ischyrismoys-peri-epanaproothiseon/)

Η Καθημερινή. (2016, June 14). Εκκένωση καταυλισμών στο Κιλκίς. (https://www.kathimerini.gr/society/863599/ekkenosi-kataylismon-sto-kilkis/)