Όταν η απουσία αποκτά εικόνα

Η συνεχής ορατότητα του «online» και του «seen» μπορεί να μετατρέψει την ψηφιακή επικοινωνία σε διαρκή αναζήτηση νοήματος. Credit: i.pinimg.com

Στέλνεις ένα μήνυμα και βλέπεις ότι διαβάστηκε, χωρίς να έρθει απάντηση. Λίγη ώρα αργότερα, ο άλλος είναι ξανά online. Ανεβάζεις μια φωτογραφία και σχεδόν ασυναίσθητα κοιτάς ποιος έκανε like, ενώ μια έξοδος στην οποία δεν προσκλήθηκες μπορεί να γίνει γνωστή όχι την επόμενη μέρα, αλλά σχεδόν την ίδια στιγμή, μέσα από ένα story. Στον ψηφιακό κόσμο, η απόρριψη δεν χρειάζεται πάντα να ειπωθεί, μερικές φορές αρκεί ένα «διαβάστηκε». Για τους νέους, αυτές οι μικρές ψηφιακές στιγμές δεν ανήκουν σε έναν κόσμο ξεχωριστό από την «πραγματική» ζωή. Τα μηνύματα, τα group chats και τα social media αποτελούν προέκταση της παρέας, των σχέσεων και των γνωριμιών τους. Εκεί συνεχίζονται συζητήσεις, οργανώνονται έξοδοι, δημιουργούνται σχέσεις και κάποιες φορές γίνονται ορατές οι πρώτες ενδείξεις ότι κάτι αλλάζει. Μαζί λοιπόν με τους νέους τρόπους επικοινωνίας εμφανίστηκαν και νέοι τρόποι να αντιλαμβανόμαστε την αποδοχή και την απόρριψη.

Ένα like, ένα follow ή μια απάντηση σε ένα μήνυμα μοιάζουν με μικρές ψηφιακές κινήσεις. Μέσα όμως στην καθημερινή κοινωνική αλληλεπίδραση μπορούν να αποκτήσουν μεγαλύτερο νόημα. Έτσι, ένα μήνυμα που μένει αναπάντητο μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε ερώτημα: «Γιατί δεν μου απάντησε;». Και κάπου εκεί, το «δεν απάντησε» μπορεί να αρχίσει να ακούγεται σαν «δεν ενδιαφέρεται». Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τους νέους, όταν η θέση μέσα στην παρέα και η γνώμη των άλλων εξακολουθούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν τον εαυτό τους.

Η ψηφιακή απόρριψη όμως έχει μια ιδιαιτερότητα, συχνά δεν είναι ξεκάθαρη. Μας δίνει πολλές πληροφορίες, χωρίς πάντα να μας δίνει τις απαντήσεις που ψάχνουμε. Βλέπουμε ότι ένα μήνυμα διαβάστηκε, ότι ο άλλος συνδέθηκε ξανά ή ότι ανέβασε ένα story, αλλά τίποτα από αυτά δεν εξηγεί γιατί δεν απάντησε. Η οθόνη καταγράφει τη συμπεριφορά, όχι την πρόθεση. Και κάπου εκεί αρχίζει η ερμηνεία. Όταν λείπουν ο τόνος της φωνής, η έκφραση και μια ξεκάθαρη εξήγηση, το κενό μένει σε εμάς να το συμπληρώσουμε. «Είπα κάτι λάθος;», «Με αποφεύγει;», «Γιατί απάντησε στους άλλους και όχι σε εμένα;». Έτσι, αυτό που αρχικά ήταν απλώς μια απουσία απάντησης μπορεί σταδιακά να αποκτήσει το νόημα της απόρριψης. Όχι μόνο μέσα από αυτό που έκανε ο άλλος, αλλά και μέσα από όσα εμείς προσπαθούμε να καταλάβουμε από αυτό που δεν έκανε.

Αυτή η ασάφεια γίνεται ακόμη πιο έντονη στην περίπτωση του ghosting. Μια συζήτηση που μέχρι χθες υπήρχε σταματά ξαφνικά χωρίς εξήγηση. Δεν υπάρχει μια πρόταση που να λέει ότι κάτι τελείωσε. Δεν υπάρχει απαραίτητα ούτε ένας λόγος πάνω στον οποίο μπορείς να βασιστείς. Η επικοινωνία απλώς σταματά. Μια ξεκάθαρη απόρριψη μπορεί να πονάει, αλλά τουλάχιστον δίνει μια απάντηση. Το ghosting αφήνει το ερώτημα ανοιχτό. Και όταν δεν γνωρίζουμε τι συνέβη, η ανάγκη να βρούμε μια εξήγηση μπορεί να μας οδηγήσει ξανά και ξανά στην ίδια συνομιλία. «Τι είπα τελευταίο;», «Πότε άλλαξε ο τρόπος που μου μιλούσε;», «Έκανα κάτι;».

Ένα μήνυμα μπορεί να έχει διαβαστεί χωρίς να έχει απαντηθεί  και το κενό που μένει συχνά γεμίζει με ερμηνείες. Credit: www.wikihow.com

Κάπως έτσι, η σιωπή του άλλου μπορεί να μετατραπεί σε έναν δικό μας εσωτερικό διάλογο.

Η αβεβαιότητα αυτή ίσως εξηγεί γιατί το ghosting μπορεί να μας απασχολεί περισσότερο από μια ξεκάθαρη απόρριψη. Όπως επισημαίνει η ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια Κωνσταντίνα Μιχαηλίδου, μια σαφής απάντηση βοηθά ευκολότερα να δημιουργηθεί ένα αίσθημα ολοκλήρωσης, ενώ η σιωπή αφήνει την κατάσταση ανοιχτή. Στην ίδια κατεύθυνση, η ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια Έλενα Σπυροπούλου εξηγεί ότι, όταν αυτή η εξήγηση λείπει, προσπαθούμε συχνά να καλύψουμε μόνοι μας το «γνωστικό κενό», κάνοντας υποθέσεις για τις σκέψεις και τις προθέσεις του άλλου, κάτι που μπορεί να ενισχύσει το άγχος και τη συναισθηματική δυσφορία. 

Η τεχνολογία όμως δεν έκανε την απόρριψη μόνο πιο αμφίσημη. Την έκανε και περισσότερο ορατή. Κάποτε μπορούσες να μην προσκληθείς σε μια έξοδο και ίσως να μην το μάθεις ποτέ. Σήμερα μπορείς να τη δεις να εξελίσσεται μπροστά σου. Ένα story από το μπαρ, μια φωτογραφία της παρέας, ένα βίντεο από ένα πάρτι στο οποίο δεν ήσουν. Για έναν νέο, η αίσθηση ότι έμεινε εκτός δεν χρειάζεται πλέον να προκύπτει από μια υποψία. Μπορεί να εμφανιστεί μπροστά του στην οθόνη και η απουσία να αποκτήσει εικόνα. Δεν είναι απλώς ότι δεν ήσουν εκεί, είναι ότι μπορείς να δεις ποιοι ήταν. Κάπου εδώ, η ψηφιακή απόρριψη συναντά και την κοινωνική σύγκριση. Δεν συγκρίνουμε μόνο τη δική μας ζωή με τη ζωή των άλλων. Συγκρίνουμε και τη θέση μας μέσα στις σχέσεις τους. Ποιος προσκλήθηκε, ποιος βρίσκεται στη φωτογραφία, ποιος σχολίασε, ποιος έμεινε απ’ έξω.

Παράλληλα, η κοινωνική αποδοχή αρχίζει σε ορισμένες περιπτώσεις να αποκτά και αριθμούς. Likes, followers, views, reactions. Αριθμοί που δεν μπορούν πραγματικά να μετρήσουν τη φιλία, την οικειότητα ή τη σημασία μιας σχέσης, αλλά μπορούν εύκολα να αρχίσουν να λειτουργούν σαν να το κάνουν. Ένα like δεν είναι φιλία. Ένα follow δεν είναι αποδοχή. Ένα unfollow δεν είναι απαραίτητα απόρριψη. Όταν όμως αυτά τα μικρά ψηφιακά σήματα επαναλαμβάνονται καθημερινά, μπορούν σταδιακά να γίνουν σημεία αναφοράς για το πώς αντιλαμβανόμαστε τη θέση μας απέναντι στους άλλους. Η ερώτηση παύει να είναι μόνο «πόσα likes πήρα;» και γίνεται «γιατί πήρα λιγότερα από εκείνον;». Η προσοχή μετακινείται από τον αριθμό στη σύγκριση και από τη σύγκριση στην αυτοαξιολόγηση.

Κάπως έτσι, μια πλατφόρμα επικοινωνίας μετατρέπεται σε έναν διαρκή καθρέφτη κοινωνικής αποδοχής. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε νέος βιώνει ένα unfollow ως προσωπική απόρριψη ή ότι κάθε αναπάντητο μήνυμα γεννά ανασφάλεια. Τα social media δεν δημιούργησαν την ανθρώπινη ανάγκη να ανήκουμε. Έδωσαν όμως περισσότερα σημάδια μέσα από τα οποία μπορούμε να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε αν ανήκουμε. Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν πρέπει να σταματήσουμε να κοιτάμε ποιος είδε το μήνυμά μας ή ποιος έκανε like. Είναι πότε αυτές οι πληροφορίες παραμένουν απλώς πληροφορίες και πότε αρχίζουν να γίνονται μέτρο της κοινωνικής μας αξίας.

Γιατί σε έναν ψηφιακό κόσμο όπου μπορούμε να βλέπουμε ποιος μας ακολουθεί, ποιος μας βλέπει, ποιος μας απαντά και ποιος επιλέγει να είναι κάπου χωρίς εμάς, η απόρριψη φαίνεται να πλησιάζει πιο κοντά από ποτέ. Και ίσως αυτό να είναι το βασικό ερώτημα που αφήνει πίσω της η ψηφιακή κοινωνική ζωή: αν μπορούμε να παρακολουθούμε σχεδόν κάθε μικρό σημάδι αποδοχής και απόρριψης, πότε σταματάμε να επικοινωνούμε με τους άλλους και αρχίζουμε να μετράμε τη θέση μας απέναντί τους;