Πέρα από τις Αμοιβές: Η αθέατη ανισότητα στον αθλητισμό γυναικών

Αφορμή για το παρόν άρθρο αποτέλεσε το πρόσφατο Battle of the Sexes στο τένις ανάμεσα στη Αρίνα Σαμπαλένκα και τον Νικ Κύργιο, ένα γεγονός που επανέφερε στο προσκήνιο μία από τις πιο εμβληματικές τομές στην ιστορία του αθλητισμού γυναικών: τον αγώνα της Μπίλι Τζιν Κινγκ απέναντι στον Μπόμπι Ριγκς το 1973. Εκείνη η αναμέτρηση δεν υπήρξε απλώς ένας αγώνας τένις, αλλά μια συμβολική σύγκρουση γύρω από την αξία, την ισοτιμία και τη θέση των γυναικών στον αθλητισμό.

Η σύγκριση ανάμεσα τότε και τώρα μάς οδηγεί αναπόφευκτα στο ερώτημα: πώς έχει εξελιχθεί το τοπίο του αθλητισμού γυναικών σήμερα; Παρά τις αναμφισβήτητες προόδους σε επίπεδο συμμετοχής, θεσμικής αναγνώρισης και επιτυχιών, η ανισότητα εξακολουθεί να επιβιώνει σε πιο αθέατες, αλλά εξίσου καθοριστικές διαστάσεις.

Τα στοιχεία και οι παρατηρήσεις που παρουσιάζονται στο παρόν άρθρο προέρχονται από ευρύτερη πτυχιακή εργασία σχετικά με την αναπαραγωγή σεξιστικών στερεοτύπων από τα μέσα ενημέρωσης στον αθλητισμό γυναικών, και αξιοποιούνται εδώ συνοπτικά, με στόχο να αναδείξουν πώς τα ΜΜΕ συνεχίζουν να διαμορφώνουν άνισους όρους ορατότητας και αξίας.

Η δημόσια συζήτηση γύρω από τον αθλητισμό γυναικών επικεντρώνεται συχνά στη διαφορά αμοιβών μεταξύ γυναικών και ανδρών αθλητών. Αν και πρόκειται για μια ουσιαστική πτυχή των συνθηκών εργασίας στον επαγγελματικό αθλητισμό, δεν αποτελεί το σημείο όπου γεννιέται η ανισότητα. Η βαθύτερη ρίζα του προβλήματος βρίσκεται στην ελλιπή προβολή του αθλητισμού γυναικών από τα μέσα ενημέρωσης και στη συστηματική υποτίμηση των αθλητριών μέσα από σεξιστικά ή περιοριστικά πλαίσια παρουσίασης. Παράλληλα, η χαμηλή συμμετοχή των κοριτσιών στον οργανωμένο αθλητισμό από νεαρή ηλικία αποτελεί συνέπεια αυτού του περιβάλλοντος, αλλά και γενεσιουργό αιτία για την αναπαραγωγή του.

Η ποσότητα κάλυψης: όταν οι αριθμοί αποκαλύπτουν το πρόβλημα

Η ανάλυση της προβολής του αθλητισμού γυναικών μέσα από τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης αποκαλύπτει μια σταθερή, διαχρονική και εντυπωσιακά άνιση κατανομή σε σχέση με τον αθλητισμό ανδρών. Παρά την αύξηση της συμμετοχής των γυναικών σε όλα τα επίπεδα του αθλητισμού, τα μέσα συνεχίζουν να αφιερώνουν δυσανάλογα μικρό χώρο στις επιδόσεις τους.

Στο σύνολο των άρθρων που εξετάστηκαν, ο αθλητισμός ανδρών κυριαρχεί σχεδόν απόλυτα: στις περισσότερες περιπτώσεις, πάνω από το 90% της αθλητικής ύλης αφορά αποκλειστικά τον αθλητισμό ανδρών, ενώ ο αθλητισμός γυναικών περιορίζεται συχνά σε μονοψήφια ποσοστά. Αυτό δεν αποτελεί απλώς έλλειψη ισότητας, αλλά έναν μηχανισμό που διαμορφώνει ενεργά τις αντιλήψεις του κοινού για το τι «μετράει» ως σημαντικό στον αθλητισμό.

Η Εθνική Ομάδα Πόλο Γυναικών κερδίζει το χάλκινο στους ολυμπιακούς το 2024

Σε δείγμα πέντε εφημερίδων όπου εξετάσθηκαν από το 2020 μέχρι το 2024, μόνο «Το Φως των Σπορ» ξεπέρασε το 10% σε αναφορές στον αθλητισμό γυναικών, εντός ενός ολόκληρου ημερολογιακού έτους. Αυτό σημαίνει πως η αναλογία 10/1 είναι ικανοποιητική, σε σχέση με τη νόρμα που παρατηρείται αυτή τη στιγμή στις ελληνικές εφημερίδες. Μάλιστα, σε πολλές εφημερίδες που δεν αποτέλεσαν έγκυρο δείγμα για τη ποσότητα της κάλυψης του αθλητισμού γυναικών στα ελληνικά μέσα, δεν παρουσιάστηκαν καθόλου περιπτώσεις κάλυψης εντός ολόκληρων ημερολογιακών ετών.

Η διαφορά αυτή δεν αφορά μόνο την ποσότητα, αλλά και τη δομή της κάλυψης: ο αθλητισμός ανδρών παρουσιάζεται καθημερινά, λεπτομερώς, με πλήρη δημοσιογραφική παρακολούθηση, ενώ ο αθλητισμός γυναικών συχνά εμφανίζεται μόνο όταν προκύπτει κάποια σημαντική επιτυχία, ένα μοτίβο που επιβεβαιώνεται από τη συσχέτιση των αναφορών με διακρίσεις, αλλά όχι με την κανονική ροή αγώνων και διοργανώσεων.

Η υποτίμηση μέσα από την ποιότητα της κάλυψης

Πέρα από την ποσότητα, η ποιοτική διάσταση της κάλυψης ενισχύει τις έμφυλες ανισότητες. Σημαντικός αριθμός δημοσιευμάτων υιοθετεί σεξιστικά ή υποτιμητικά πλαίσια. Η εμφάνιση των αθλητριών συχνά σχολιάζεται περισσότερο από τις επιδόσεις τους, τα κατορθώματα εμφανίζονται ως «ευχάριστη έκπληξη» ή ως «εξαίρεση», ενώ σε αρκετές περιπτώσεις οι επιτυχίες τους παρουσιάζονται συμπληρωματικά σε κύρια θέματα του αθλητισμού ανδρών.

Συχνά τα ρεπορτάζ δίνουν έμφαση στην εξωτερική εμφάνιση ή την προσωπική ζωή αντί στην αγωνιστική τους απόδοση, αναπαράγοντας σεξιστικά και στερεοτυπικά πλαίσια. Ακόμη, οι αθλήτριες συχνά παρουσιάζονται σε ρόλους που υποβαθμίζουν την επαγγελματική τους ταυτότητα, ως «κοπέλες», «μητέρες» ή «όμορφες παρουσίες», αντί ως αθλήτριες υψηλού επιπέδου. Αυτοί οι μηχανισμοί, συνειδητοί ή όχι, συγκροτούν μια υποτιμητική αφήγηση που μειώνει την αξία και τη σοβαρότητα του αθλητισμού γυναικών.

Το επιχείρημα της «εμπορικότητας»: Πως ένα σοβαρό ζήτημα απλοποιείται στο μυαλό όλων

Ένα συνηθισμένο αντεπιχείρημα είναι ότι «ο αθλητισμός είναι ψυχαγωγία» και ότι οι αμοιβές αντικατοπτρίζουν το ενδιαφέρον του κοινού: αν οι γυναίκες αμείβονται λιγότερο, αυτό οφείλεται στο ότι προσελκύουν λιγότερους θεατές. Επίσης, πολλοί ισχυρίζονται πως σε πρωταθλήματα που συμμετέχουν ομάδες γυναικών, οι αθλήτριες λαμβάνουν μεγαλύτερο ποσοστό των κερδών ως αμοιβή, από ότι οι άνδρες ομόλογοι τους.

 Ωστόσο, αυτό το επιχείρημα αγνοεί τον θεμελιώδη ρόλο των ΜΜΕ στη διαμόρφωση της ζήτησης. Η χαμηλή προβολή δημιουργεί χαμηλή εμπορικότητα, η οποία με τη σειρά της χρησιμοποιείται ως δικαιολογία για τη διατήρηση της χαμηλής προβολής. Πρόκειται για μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία που επιβεβαιώνει τη συστημική ανισότητα.

Αντίθετα με όσα συχνά υποστηρίζονται, το ενδιαφέρον του κοινού δεν είναι ένα φυσικό φαινόμενο, αλλά αποτέλεσμα κοινωνικών δομών, εκπροσώπησης και πρόσβασης.

Η σημασία της γλώσσας: «αθλητισμός γυναικών», όχι «γυναικείος αθλητισμός»

Ένα θέμα που δεν αναφέρεται καθόλου, αλλά από μόνο του προξενεί ανισότητα είναι ο όρος «γυναικείος αθλητισμός». Η γλώσσα αντικατοπτρίζει αντιλήψεις και ταυτόχρονα τις ενισχύει. Ο όρος «γυναικείος αθλητισμός» παρουσιάζει τον αθλητισμό των γυναικών ως υποκατηγορία του «κανονικού», δηλαδή του ανδρικού. Ο όρος «αθλητισμός γυναικών» τοποθετεί στο επίκεντρο τα υποκείμενα, όχι την κατηγορία. Δεν πρόκειται για έναν διαφορετικό τύπο αθλητισμού, πρόκειται για γυναίκες που αθλούνται και διαγωνίζονται με τον ίδιο επαγγελματισμό, αφοσίωση και ταλέντο.

Ώρα για αλλαγή

 Η πορεία προς έναν ισότιμο αθλητισμό απαιτεί συστηματική προβολή των αθλητριών, αποδέσμευση από σεξιστικά στερεότυπα και ενίσχυση των δομών που στηρίζουν την καθολική συμμετοχή των παιδιών από νεαρή ηλικία. Η επένδυση των φορέων στην προβολή αθλητικών διοργανώσεων γυναικών, η ισότιμη δημοσιογραφική κάλυψη και η δημιουργία θετικών προτύπων μπορούν να ανατρέψουν τη χρόνια υποεκπροσώπηση. Τελικά, η πραγματική πρόοδος θα έρθει όταν ο αθλητισμός γυναικών αντιμετωπίζεται όχι ως εξαίρεση, αλλά ως αυτονόητο και ισότιμο μέρος του αθλητικού οικοσυστήματος.